Paraliż senny: dlaczego mózg widzi potwory, gdy nie możemy się ruszyć

Budzisz się w swoim łóżku, nie możesz się ruszyć, a w pokoju wyczuwasz coś złowrogiego. Tak wygląda paraliż senny – zaburzenie na styku snu i jawy, które według neurobiologa Balanda Jalala z Harvardu przynajmniej raz w życiu przeżywa nawet co piąta osoba.

Co dzieje się w mózgu

W fazie REM mięśnie są całkowicie unieruchomione, a za ten mechanizm odpowiada pień mózgu. Zdarza się, że kora czuciowa budzi się wcześniej niż reszta układu, i wtedy świadomość zaczyna mieszać się ze snem. Człowiek ma wrażenie, że jest przebudzony, ale ciało nie reaguje. Stopień przebudzenia zależy od aktywności kory przedczołowej, a ta bywa różna u różnych osób i w kolejnych epizodach.

Wizje wynikają zdaniem badacza z tego, że mózg próbuje wytłumaczyć sobie sytuację. Skoro nie mogę mówić ani się poruszyć, może ktoś mi zagraża? Do tego zaburzone zostają struktury odpowiadające za obraz własnego ciała, stąd halucynacje postaci, a czasem sobowtóra. Jalal opisuje, że kiedyś sam widział własne sobowtóry i było to dla niego bardziej zaskakujące niż przerażające.

Skąd strach i wyrazistość

O sile lęku decyduje według naukowca aktywność układu limbicznego, zwłaszcza ciała migdałowatego. Im bardziej jest pobudzone, tym łatwiej wizja przybiera demoniczną formę. Za poczucie grozy mogą odpowiadać także receptory serotoninowe 2A, z którymi łączą się również substancje psychodeliczne. Dlatego doświadczenie bywa porównywane do bardzo złego tripu. Jalal zaznacza, że to prawdziwa halucynacja, a nie zwykły sen, bo osoba czuje się obudzona.

Kształt potworów podpowiada kultura. Ktoś zainteresowany science fiction zobaczy kosmitę, a w Egipcie często pojawia się dżin. W krajach, gdzie opowieści o tym zjawisku są mocno zakorzenione, takich epizodów jest więcej i bywają dłuższe. Strach przed zaśnięciem może nakręcać błędne koło.

Najczęściej epizod trwa od kilku sekund do kilku minut. Choć niektórzy mówią o godzinie, Jalal uważa to za mało prawdopodobne. Przestraszonemu człowiekowi czas po prostu dłuży się w nieskończoność.

Jak sobie radzić

Lęk może wywoływać paraliż senny i nasilać jego częstotliwość. U części osób zjawisko wiąże się z zaburzeniami lękowymi, a czasem może przyczynić się do objawów zespołu stresu pourazowego. Badanie z 2004 roku pokazało, że słuchanie nagrań własnych opisów epizodów wywoływało u uczestników przyspieszone tętno i silne pocenie, podobnie jak nagrania traumatycznych wspomnień.

Jalal opracowuje metodę, która ma przerywać tę pętlę lęku. Składa się z kilku kroków:

zamknij oczy, by ograniczyć bodźce, które podsycają halucynacje,
potraktuj epizod jako częste i niegroźne zjawisko i spróbuj emocjonalnie się zdystansować,
skup uwagę na czymś przyjemnym i nie walcz z bezruchem, tylko go zaakceptuj.

W małym badaniu pilotażowym we Włoszech, z udziałem chorych na narkolepsję, odnotowano około 50% redukcji epizodów u osób, które miały je bardzo często. Próba była niewielka, więc to raczej zachęta do dalszych badań niż gotowe lekarstwo. Gwałtowne próby poruszenia się mogą natomiast przynieść odwrotny skutek: wraca ucisk w klatce piersiowej, drżenie kończyn i panika. Niektórym pomaga delikatne poruszenie palcem u ręki lub nogi.

Co to znaczy dla czytelnika

Paraliż senny jest zjawiskiem znanym także w Polsce i tak jak wszędzie, wiele osób przeżywa go w samotności, bo wstydzi się o nim mówić lub nie wie, co to jest. Samo zrozumienie, że to chwilowa usterka w przełączaniu między snem a jawą, a nie atak czegoś nadprzyrodzonego, często odbiera mu część grozy. Warto pamiętać, że w opisywanym materiale epizody są przedstawiane jako niegroźne, choć bardzo nieprzyjemne.

Jeśli zdarza się to często, wywołuje silny lęk albo odbiera ci sen, warto porozmawiać z lekarzem lub specjalistą od medycyny snu. Zwłaszcza że paraliż sennemu mogą towarzyszyć inne problemy, w tym narkolepsja, o czym wspomniano przy włoskim badaniu. Dbanie o regularny sen i ograniczanie stresu to rozsądny pierwszy krok, choć nie wynika to bezpośrednio z omawianego tekstu.

Źródło: The Guardian – „Touch of evil: the terrifying truth about sleep paralysis”